Nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, nowelizacja ustawy o pomocy społecznej, a także nowa ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej – w ustawodawstwie ważnym z punktu widzenia podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych wiele się ostatnio dzieje. Podsumowujemy najważniejsze zmiany.

 

 

USTAWA: Nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

 

NAJWAŻNIEJSZE ZMIANY

 

Małe granty

• zwiększenie maksymalnej wartości małych grantów (przyznawanych z pominięciem otwartego konkursu ofert) z 10 000 zł do 20 000 zł,
• podwojenie rocznego limitu środków przyznawanych przez samorządy w ramach małych grantów dla jednej organizacji z 20 000 zł do 40 000 zł
• rozszerzenie progu budżetu samorządowego przeznaczanego na ten tryb z 20% do 30%
• zniesienie obowiązku wykonania zadania w ramach małego grantu w 90 dni

Wkład własny

• Przy wspieraniu realizacji zadania zasadą staje się wkład rzeczowy lub osobowy, czyli praca społeczna i świadczenia wolontariuszy, a organ nie może już wymagać wkładu finansowego. Może wyłącznie dopuścić, by organizacja sama zastąpiła wkład niefinansowy środkami pieniężnymi. Wyjątek dotyczy inwestycji: nowy art. 5 ust. 4b nakłada na organizacje obowiązek zapewnienia własnych środków finansowych przy dofinansowywanych przez samorząd inwestycjach, o których mowa w art. 221 ustawy o finansach publicznych.

 

Pozostałe zapisy

• Podniesienie progu uproszczonej sprawozdawczości dla organizacji ze statusem OPP ze 100 000 zł do 200 000 zł. 
• Nowe art. 31 i 32 przebudowują kontrolę organizacji pożytku publicznego. Po wykonaniu kontroli organ kontrolujący powinien powstać projekt wystąpienia pokontrolnego: organizacja może zgłosić umotywowane zastrzeżenia w terminie 14 dni, organ ma obowiązek zająć wobec nich pisemne stanowisko w ciągu 21 dni, a termin usunięcia nieprawidłowości nie może być krótszy niż 30 dni.\
• przeniesienie nadzoru nad wydatkowaniem 1,5 proc. z Dyrektora Narodowego Instytutu Wolności na Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego
• likwidacja z końcem 2026 r. Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego, którego środki przeniesione zostają do Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego

 

STAN WDROŻENIA USTAWY

Ustawa została podpisana przez Prezydenta i opublikowana. Większość przepisów zacznie obowiązywać od 1 września 2026 r.

Przepisy wykonawcze: Na poziomie Rządowego Centrum Legislacji aktualnie przygotowywane są nowe wzory ofert, umów i sprawozdań.

---

 

USTAWA: Nowelizacja ustawy o pomocy społecznej

 

NAJWAŻNIEJSZE ZMIANY

 

- Ustawa wprowadza wymagania wobec osób wykonujących usługi opiekuńcze.  Osoby wykonujące usługi opiekuńcze będą musiały m.in. ukończyć kurs udzielania pierwszej pomocy. Osoby, które świadczą usługi opiekuńcze przed wejściem w życie ustawy, będą miały 3 miesiące na ukończenie kursu.

- Wprowadzony obowiązek składania oświadczenia o zdolności pod względem psychofizycznym do świadczenia usług opiekuńczych przez osoby, które będą je wykonywać. Oświadczenie takie będzie składane pracodawcy lub podmiotowi świadczącemu usługi.

- Odrębne wymagania przewidziano dla osób wykonujących usługi sąsiedzkie – muszą one spełniać większość wymogów przewidzianych dla osób wykonujących usługi opiekuńcze, a dodatkowo zamieszkiwać w najbliższej okolicy osoby korzystającej z pomocy oraz zostać zaakceptowane zarówno przez tę osobę, jak i przez organizatora usług sąsiedzkich.

- Gminy będą zobowiązane do monitorowania i oceny jakości usług opiekuńczych. W ramach tego monitorowania będą zbierane informacje o jakości świadczonych usług.

- Usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania będą świadczone zgodnie ze standardem określonym w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego.

Rozporządzenie zostało już przygotowane i 7 sierpnia weszło w życie. Przewiduje m.in. możliwość realizacji części usług przez siedem dni w tygodniu w godzinach od 6:00 do 21:00. W szczególnie uzasadnionych sytuacjach, gdy konieczne jest zapewnienie ciągłości opieki, usługi będą mogły być świadczone również w dni świąteczne. Dodatkowo przy niektórych czynnościach, takich jak pomoc przy zmianie pozycji osoby czy kąpiel, dopuszczono jednoczesną pracę dwóch opiekunów.

Ponadto rozporządzenie szczegółowo wskazuje, jakie czynności mogą być realizowane w ramach usług opiekuńczych. Dotychczas wiele kwestii pozostawało w praktyce do interpretacji poszczególnych ośrodków pomocy społecznej.
 

STAN WDROŻENIA

 

W lipcu 2026 r. Prezydent podpisał nowelizację ustawy o pomocy społecznej z 11 czerwca 2026 r., jednocześnie kierując ją do Trybunału Konstytucyjnego w ramach kontroli następczej (a posteriori).

 

6 sierpnia w Dzienniku Ustaw opublikowano powiązane z ustawą nowe rozporządzenie dotyczące usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania. Rozporządzenie weszło w życie 7 sierpnia br.

 

Równolegle prowadzone są prace nad drugim, szerszym projektem wielkiej reformy systemu pomocy społecznej (m.in. w zakresie DPS i wsparcia środowiskowego), który zatrzymał się na razie na etapie konsultacji.

 

---

USTAWA: Ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej

 

NAJWAŻNIEJSZE ZAPISY

 

Ustawa wprowadza trzy definicje, których do tej pory brakowało w polskim ustawodawstwie

opieka długoterminowa – ujęcie kompleksowe, obejmujące świadczenia zdrowotne oraz usługi i świadczenia społeczne dostosowane do indywidualnych potrzeb osoby wymagającej wsparcia; opieka ma charakter stały i ciągły, a jej celem jest utrzymanie lub poprawa sprawności i samodzielności przy poszanowaniu godności osoby

opieka nieformalna – ustawowe uznanie roli pomocy świadczonej przez osoby bliskie, dotychczas pozostającej poza regulacjami prawnymi

opiekun nieformalny – osoba systematycznie i bez wynagrodzenia sprawująca opiekę nad osobą wymagającą wsparcia, przy czym zaangażowanie musi mieć charakter stały lub powtarzający się.

 

ORGAN DO SPRAW POLITYKI SENIORALNEJ

• Ustawa określa, że organem do spraw polityki senioralnej jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego albo Pełnomocnik Rządu do spraw Polityki Senioralnej.
• Organ otrzymuje znacznie szerszy zakres zadań – analitycznych, koordynacyjnych i sprawozdawczych – w tym monitorowanie opieki długoterminowej, przygotowywanie sprawozdań o sytuacji osób starszych oraz wykonywanie Programu Bonu Senioralnego i nadzór nad jego realizacją przez gminy.

 

ZADANIA POWIATU

• Koordynacja zadań związanych z opieką długoterminową stanie się zadaniem własnym powiatu.
• Koordynatorem z mocy prawa będzie kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie, a w mieście na prawach powiatu – kierownik miejskiego ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych. 
• Zadaniem koordynatora jest m.in. współpraca z podmiotami ekonomii społecznej w zakresie zapewnienia i rozwoju opieki długoterminowej. Koordynator ma także identyfikować potrzeby oraz ograniczenia w zakresie dostępności usług i świadczeń opieki długoterminowej na terenie powiatu. Ma on także doradzać i udzielać informacji w zakresie identyfikacji i wyboru usług lub świadczeń opieki długoterminowej dostosowanych do potrzeb i sytuacji osoby wymagającej wsparcia, a także świadczeń z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej.
• Koordynator będzie też publikował na stronie internetowej jednostki informacje o usługach, zasadach kwalifikacji i czasie oczekiwania oraz sporządzał coroczne sprawozdania.
• Koordynatorzy będą mieli czas na przygotowanie się do pełnienia funkcji do 31 grudnia 2026 r., a od 2027 r. rozpoczną realizację zadań w pełnym zakresie. Pierwsze sprawozdania z monitorowania opieki długoterminowej zostaną sporządzone za rok 2027. 
• Na poziomie regionalnym wojewoda będzie organizował – nie rzadziej niż raz na pół roku – spotkania koordynatorów z terenu województwa, służące wymianie informacji, dobrych praktyk i ujednolicaniu działań.
• Jednostki samorządu terytorialnego zostały zobowiązane do prowadzenia działań informacyjnych i edukacyjnych dotyczących opieki długoterminowej, a fakultatywnie będą mogły organizować szkolenia, grupy wsparcia, konsultacje psychologiczne czy czasowe zastępstwo w opiece – wybierając formy adekwatne do lokalnych potrzeb i możliwości.

 

BON SENIORALNY

• Ustawa wprowadza Program Bonu Senioralnego, realizowany przez gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. 
• Bon senioralny to forma wsparcia usługowego dla osób powyżej 65 roku życia świadczenie w ramach rządowego Programu Bonu Senioralnego, który ma na celu realizację polityki senioralnej w zakresie rozwijania i zapewniania usług wsparcia seniorom.
• Pierwszy rok realizacji 3-letniego Programu Bonu Senioralnego ma ruszyć w IV kwartale 2026 r.
• Pierwsza edycja Programu ma obejmować lata 2026 – 2028. Łącznie na pierwszy Program ma być przeznaczony 1 mld zł, w tym w 2026 r. 100 mln, w 2027 – 400 mln zł, w 2028 – 500 mln zł.
• Program będą realizowały gminy (zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej).
• Program ma być realizowany w pierwszej kolejności w gminach:

• na których terenie do dnia złożenia zapotrzebowania na środki na realizację Programu nie były realizowane publiczne usługi opiekuńcze na rzecz seniorów (takich gmin w Polsce jest 13%),

  następnie – w gminach, na których terenie publiczne usługi opiekuńcze są świadczone dla nie więcej niż 10 osób (około 32% gmin),

  następnie – w gminach o najwyższej prognozowanej dynamice wzrostu liczby i odsetka seniorów.

 

Kto dostanie bon senioralny

Ustawa stawia pięć warunków i wszystkie muszą być spełnione jednocześnie:

• Wiek: ukończone 65 lat.

• Niezaspokojone potrzeby w zakresie podstawowych czynności życia codziennego. Ocenia je gmina we własnym postępowaniu.

• Dochód: średni miesięczny dochód z trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku nie wyższy niż 3410 zł.

• Obywatelstwo: polskie, państwa Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego albo Szwajcarii, a także obywatelstwo Zjednoczonego Królestwa objęte umową o wystąpieniu z Unii.

• Zamieszkanie w Polsce przez cały okres korzystania z bonu. Właściwa jest gmina miejsca zamieszkania seniora.

 

UWAGA! Bon nie przysługuje seniorowi korzystającemu z całodobowej opieki w domu pomocy społecznej, z całodobowej opieki stacjonarnej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym, z całodobowej opieki świadczonej osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku na podstawie przepisów o pomocy społecznej, oraz z całodobowej opieki świadczonej przez podmiot inny niż wymienione wcześniej. Na liście jest też instytucjonalna opieka dzienna, czyli na przykład dzienny dom seniora.

 

Ustawa nie wymaga, by wniosek składało pracujące dziecko, nie bada dochodu wnioskodawcy i nie stawia warunku, że w domu nie może mieszkać inna osoba zdolna do sprawowania opieki. To elementy porzuconego projektu. W obowiązującej ustawie liczy się wyłącznie sytuacja seniora.

 

 

STAN WDROŻENIA

 

Ustawa została podpisana przez prezydenta 17 lipca 2026 r., opublikowana 23 lipca, wchodzi w życie 6 sierpnia 2026.

IV kwartał 2026 r.: Rząd planuje uruchomienie pierwszego etapu programu bonu senioralnego (budżet 100 mln zł), skierowanego w pierwszej kolejności do gmin, które dotychczas nie świadczyły publicznych usług opiekuńczych lub robiły to dla maksymalnie 10 osób.

Lata 2027–2028: Rozszerzanie programu na kolejne gminy (budżet 400 mln zł w 2027 r. i 500 mln zł w 2028 r.) oraz sukcesywne wchodzenie w życie pozostałych przepisów wykonawczych i sprawozdawczych.

 

---

POWIĄZANIA MIĘDZY USTAWAMI 

 

Zestawienie trzech powyższych ustaw pokazuje jeden kluczowy problem:

 

Ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej oraz nowelizacja ustawy o pomocy społecznej standaryzują usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania i wzmacniają ich rolę jako alternatywę dla DPS.

 

Niestety nowelizowana ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie nie wprowadza żadnych usprawnień w zlecaniu tych usług organizacjom pozarządowym i innym podmiotom ekonomii społecznej.

 

Usługi opiekuńcze powinny być usługami ciągłymi, tymczasem ich zlecanie PES/PS  – w oparciu o ustawę działalności pożytku publicznego i o wolontariacie – zadziewa się zazwyczaj w cyklu rocznym.

 

Ustawa o pożytku nie zakazuje co prawda umów wieloletnich: są w niej zapisy pozwalające zawrzeć umowę na czas określony nie dłuższy niż pięć lat. Jednak dla samorządów roczne konkursy wciąż pozostają ścieżką domyślną i „bezpieczniejszą” z uwagi na konstrukcję budżetu gminy/powiatu – a prawodawca nie wprowadza żadnych usprawnień pozwalających ten stan rzeczy zmienić.